خرد ۱۶۱۳۹۲
 

مقدمه:
شناخت اندیشه‌ی تقریبی امام صدر بدون توجه به مخاطبان آن و طرف مقابل گفت‌وگو اگر چه شدنی است و وجوه نظری و دواعی تقریب را بیان می‌کند؛ اما نمی‌تواند -در وجهی که معطوف به عمل و اصلاح توأمان عمل و نظر است- تصویر درستی از اندیشه‌ی امام صدر به دست دهد.

مخاطب عام مسیحی در صورت و سیرت سید موسای صدر تصویری مجسم از مسیحای موعود را  می‌دید و از تأکید او بر ارزش‌های فراگیر انسانی و دینی مانند اختیار و کرامت انسان و عدالت اجتماعی بوی معنویتی می‌شنید که فراتر از مرزهای هویت طائفی می‌نشست؛ اما مخاطب خاص در این دعوت به معنویت برآمده از دل هویت شیعی، بوی تحدی و دعوت به تشییع را ناخواسته حس می‌کرد و رقابتی هویتی-طائفی پدید می‌آمد که لازمه ی اعتقاد جازم به دین و تدین به عقیده‌ی شخصی است. درگیر شدن (به مفهوم مشارکت فعال) در فرآیند گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت، فرا رفتن از مرزهای هویتی به مفهوم درجه‌ی اول (در عین اعتقاد به آن‌ها و حقانیت آن‌ها) و تلاش برای یافتن مبانی مشترک و اصول بنیادین (به رغم تمام تفاوت‌های عقیدتی و تاریخی) است. نفس مشارکت در این فرآیند، به رسمیت شناختن طرف مقابل و جایگاه هویتی وی و احترام نسبت به او را در پی دارد؛ احترامی که ریشه در مرام مشترک گفت‌وگو دارد و فراتر از افراد، احترام به عقیده‌ی دیگری و تأکید بر مشترکات است.

شخصیت‌های متعدد مسیحی لبنان مانند یواخیم مبارک، گرگوار حداد، جورج خضر، آنطوان بطرس خریش طرف گفت‌وگوی تقریبی امام صدر و همراه او در حرکت‌های اجتماعی و سیاسی گوناگون مانند هیأت نصره‌ جنوب و حرکه المحرومین بوده اند. آشنایی با آن‌ها، فعالیت‌ها و اندیشه‌ی تقریبی آن‌ها و  احیاناً دلایل و دواعی آنان برای مشارکت در چنین فرآیندی، می‌تواند به فهم اندیشه‌ی تقریبی امام صدر کمک کند. این نوشتار آغاز سلسله مقالاتی است که به معرفی داعیان تقریب و مخاطبان گفت‌وگوی تقریبی امام صدر اختصاص دارد؛ و به معرفی پدر یواکیم مبارک می‌پردازد.

یواکیم آنطون مبارک (۱۹۲۴-۱۹۹۵)

پدر یواکیم مبارک در سال ۱۹۲۴ در کفر صغاب در شمال لبنان در خانواده‌ای مارونی زاده شد. نیاکان پدری و مادری او (از خاندان الخوری) تا چند نسل در خدمت کلیسا بودند. وی تحصیلات خود را در مدارس دینی مارونی و دانشگاه قدیس یوسف بیروت گذراند و در سال ۱۹۴۵ از سوی صومعه برای ادامه‌ی تحصیل به فرانسه فرستاده شد و پس از اتمام تحصیلات دینی در صومعه‌ی سن‌سولپیس پاریس در سال ۱۹۴۷ به لبنان بازگشت. اما نظر به برجستگی‌های علمی و تبلیغی وی، پاتریارک مارونی با بازگشت او به فرانسه برای تکمیل تحصیلات عالی موافقت کرد. او هم‌زمان به خدمت دینی در کلیسای قدیس سورن در محله‌ی قدیمی لاتن (در نزدیکی دانشگاه سوربن) گماشته شد؛ و ۱۸ سال در این منصب کلیسایی ماند.

مبارک در سال ۱۹۵۱، طرح رساله‌ی دکتری خود را با عنوان «ابراهیم در قرآن کریم» تصویب کرد و به عنوان پژوهشگر در مرکز ملی مطالعات علمی فرانسه مشغول به کار شد.  وی از سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۶۲ به عنوان دستیار لویی ماسینیون اسلام‌شناس و شرق‌شناس فرانسوی کار کرد. در سال ۱۹۵۹ به تدریس زبان عربی در دانشگاه کاتولیک پاریس پرداخت و بعدها تدریس را در دانشگاه کاتولیک لوون (بلژیک) و دانشگاه سوربن (پاریس) پی گرفت.

بین سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۵ به همراه هیأت لبنانی در مجمع دوم واتیکان مشارکت کرد. در دهه‌های هفتاد تا نود میلادی وی در لبنان مستقر بود و در کنار کارهای دانشگاهی و روحانی خود و سفرهای دانشگاهی به فرانسه، به فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی می‌پرداخت. او در سال ۱۹۹۲ به فرانسه بازگشت. در ۲۴ مه ۱۹۹۵ در مون‌پلیه‌ در جنوب فرانسه درگذشت و در پاریس به امانت دفن شد. جنازه‌ی او در سال ۲۰۰۸ به زادگاه‌اش در شمال لبنان بازگردانده شد و در کلیسای قدیس یوسف در کفرصغاب به خاک سپرده شد.

یواکیم مبارک در فعالیت‌های علمی، دینی، اجتماعی و سیاسی خود سه پرونده‌ را همزمان دنبال می کرده است:

الف. گفت‌و گوی اسلام و مسیحیت

ب. بازسازی کلیسای مارونی و ریشه‌های سریانی آن

ج. قضیه‌ی فلسطین و لبنان و عربیت

در کنار این سه پرونده، وی در سال‌های پایانی عمر خود به بازسازی دیر سیده مریم در قنوبین (در شمال لبنان) پرداخت که در خلال قرون پانزدهم تا هجدهم میلادی مرکز پاتریارک مارونی بود. هم‌چنین، مؤسسه‌ی تعاونی لبنان برای توسعه را در سال ۱۹۹۲ تأسیس کرد تا با اعطاء وام‌های کوچک به آوارگان جنگ‌های داخلی لبنان خلال سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ آنان را به بازگشت به روستاهای‌شان و بازسازی آن‌ها وارادارد یا دست‌کم از مهاجرت آنان به خارج لبنان باز دارد.

 

یواکیم مبارک و امام صدر:

امام صدر در خلال سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۷۸ در لبنان به فعالیت دینی، اجتماعی و سیاسی مشغول بوده است. پدر یواکیم مبارک نیز -به جز ایامی که برای تحقیق یا تدریس به فرانسه می‌رفته؛ یا برای مأموریت کلیسایی در رم به سر می‌برده – از سال ۱۹۶۵ تا سال ۱۹۹۲ در لبنان مستقر بوده است؛ بنابر این، علی القاعده باید بین سال‌های ۱۹۶۵ (سال بازگشت پدر مبارک از رم به لبنان) تا سال ۱۹۷۸ (سال ربوده شدن امام صدر در لیبی) امکان موسع سیزده ساله‌ای برای دیدار و گفت‌وگوی بین امام صدر و پدر یواکیم مبارک وجود داشته باشد. در عین حال، امکان دیدار امام صدر در رم (در خلال سال‌های ۶۲ تا ۶۵) و در پاریس (در خلال سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۷۸) و نقش احتمالی پدر مبارک را در دعوت امام صدر در ژوئن ۱۹۶۳ به مراسم تاج‌گذاری و بر تخت‌نشینی پاپ ژان بیست و سوم نباید نادیده گرفت؛ چرا که وی در این زمان در مأموریت کلیسایی در رم است؛ و هنوز مجمع دوم واتیکان پایان نیافته است.

دو نکته در روابط امام صدر بر ما روشن است:

–          نخست،‌ امضای مشترک امام صدر و یواخیم مبارک پای بیانیه‌ی«دار الندوه اللبنانیه» (به تاریخ هشتم ژوئیه ۱۹۶۵) است. این مجمع تحقیقی در واقع باشگاه اندیشه‌ی لبنانی بود که به دست میشال اسمر تأسیس شد؛ و مجموعه سخنرانی هایی برای تقریب ادیان را در سال ۱۹۶۵ تدارک دید. سخنرانی امام صدر در باب «اسلام و فرهنگ قرن بیستم» در تاریخ ۲۵ ماه مه ۱۹۶۵ (برابر با چهارم خرداد ۱۳۴۴)  در این مجمع با استقبال مواجه شد که پس از ارائه به صورت سلسله مقالاتی در ماهنامه‌ی «درس‌هائی از مکتب اسلام» (در زمان اقامت امام صدر در لبنان) به انتشار رسید.
پس از پایان آن سلسله سمینارها، بیانیه‌ای از سوی دار الندوه با امضای یواکیم مبارک، امام موسی صدر، مطران جورج خضر، حسن صعب، فرانسوا دوبره لاتور و صبحی صالح  صادر شد که در آن شرکت کنندگان خواست خود را برای پی‌گیری مباحث تقریبی و تأسیس دانشکده‌ی مطالعات تطبیقی ادیان اعلام کردند.

مهم‌ترین ارجاع باقی‌مانده از پدر یواکیم مبارک در باب امام صدر، مقاله ای از او با عنوان «جنبش امام صدر در بینابین شیعی‌گری و لبنانی‌گری» (منتشر شده در روزنامه‌ی لبنانی النهار به تاریخ ۸ دسامبر ۱۹۷۴) است که به نقش امام صدر و شیعیان در تاریخ لبنان جدید اشاره می‌کند؛ و پس از دوران استقلال سیاسی از عثمانیان به پیشگامی دروزیان و پیشرفت فرهنگی به پیش‌تازی مارونیان، نقش شیعیان به رهبری امام صدر را در بازسازی مفهوم اجتماعی و اقتصادی وطن بر می‌کشد. وی در حرکت اجتماعی امام صدر اصالت شیعی و روح اسلام اصیل را می‌یابد و در نمونه‌ی اجتماعی-اقتصادی توسعه (الگوی حرکه المحرومان) وعده‌ی تحقق پیش‌بینی و بشارت انجیلی را می‌بیند که در آن دولت‌های پیشرفته (اولین)، عقب‌مانده می‌شوند و دولت‌های عقب مانده (آخرین) پیش می‌روند.»

دوستی او با امام موسی صدر و برنامه‌ی مشترک آنان برای نجات لبنان از جنگ داخلی و گفت‌وگو در خدمت انسان و صلح و حل بحران قرار دارد. با این وجود، و با تمام امیدی که وی به آینده‌ی لبنان بسته است و با تمام خوش‌بینی او به پویایی معنوی (دینامیسم) تشیع و آمیختگی آن با وطن‌خواهی، او فراموش نمی‌کند که این حرکت شیعی است.  ولی با انصاف تمام، از ظرفیت‌های اسلام شیعی در پیش‌برد تاریخ و فرهنگ و اجتماع دفاع می‌کند.

وی می‌نویسد: « مسأله‌ای که گرد جنبش امام موسی صدر در سطح محافل لبنان طرح شده،  از آن فراتر رفته و به مجامع عربی و بین‌المللی رسیده است، و از سرشت این جنبش می‌پرسد؛ و در عدم‌شناخت سیاست جهانی، آن را در میانه‌ی طائفی‌گری و میهن‌گرایی دسته‌بندی می‌کند. گروهی معتقد اند که این حرکت، حرکتی صرفاً طائفی است؛ و گروهی آن را حرکتی غیرطائفی معرفی می کنند تا به گواهی خواست‌های آن به سود عموم محرومان، وطن‌پرستی آن را توجیه کنند. عقیده‌ی شخصی من آن است که تشیع امام صدر و جنبش او (جنبش محرومان) نیازی به انکار یا توجیه ندارند. علاوه بر آن، در میهن‌گرایی امام صدر و جنبش او و شمول آن تردیدی نمی توان کرد. من این تشیع را ضمانتی گرانقدر برای اصالت و ربطی وثیق در ژرفای تاریخ می‌دانم که ما را به اعماق عالم عربی ربط می‌دهد.»

بازتاب این مقاله در گزارش رسمی سفیر وقت ایران در لبنان به ساواک مرکز هم دیده می‌شود.[i]

آثار یواکیم مبارک:

–          کتاب‌شناسی لوئی ماسینیون (مؤسسه‌ی فرانسوی دمشق؛ ۱۹۵۶)

–          اسماء الله در قرآن و سنگ‌نوشته‌‌های سامی جنوب (لوون: موزون؛ ۱۹۵۶)

–          مطالعات سامی-جنوبی و زایش اسلام: مواد کتاب‌شناختی و سرفصل تحقیقاتی (کتابخانه‌ی شرق‌شناسی پل گوتنر؛ ۱۹۵۷)

–          ابراهیم در قرآن (پاریس: انتشارات ورن؛ ۱۹۵۸)

–          اسلام. (پاریس: کاسترمن؛ ۱۹۶۲)

–          گزیده‌ی ادبیات عرب (بر اساس لفظ‌‌ نگاری کاردینال تیسران (پاریس: گدالگ؛ ۱۹۶۳)

–          تعلیمات کلیسایی برای بزرگسالان در سن سورن (پاریس: کاسترمن؛ ۱۹۶۳)

–          یادنامه‌ی لوئی ماسینیون (با متون عربی از ابراهیم مذکور، عبدالرحمن البدوی، طه حسین و دیگران) زیر نظر یواکیم مبارک. (قاهره: مؤسسه‌ی فرانسوی باستان‌شناسی شرقی در قاهره و چاپخانه‌ی دارالسلام؛ ۱۹۶۳)

–          راهنمای کلیسای سن سورن (قرون سیزدهم تا شانزدهم میلادی) به زبان‌های اسپانیایی، ایتالیائی، انگلیسی و آلمانی (پاریس: انجمن فیلیپ نری؛ ۱۹۶۴)

–          کتاب مقدس، آئین وعظ و عقائد (نوتردام- انتشارات فیدس؛ ۱۹۶۵)

–          تقویم جامع یهودی،‌ مسیحی و اسلامی (پاریس: دورو-فیلیپ نری؛ ۱۹۶۵ و ۱۹۶۶)

–          ایمان به خدا؛ (نوتردام- فیدس: ۱۹۶۶)

–          الهام اسلامی بیت‌المقدس (بیروت: الخال یا الکحال؛ ۱۹۶۸)

–          اندیشه‌ی مسیحی و اسلام: از آغاز تا فتح قسطنطنیه  (پاریس: سوربن؛ ۱۹۶۹)

–          مسلمانان: مشورت اسلامی-مسیحی (هفت روشن‌فکر مسلمان از شمال افریقا و مصر و ایران و هند به پرسش‌هایی درباره‌ی ارتباط با مسیحیان پاسخ می‌دهند)؛  (پاریس: بوشن؛ ۱۹۷۱)

–          پنج‌گانه‌ی اسلام و مسیحیت؛ در ۵ جلد (بیروت: انتشارات سناکل لبنان؛ ۱۹۷۲): ج.۱ آثار لوئی ماسینیون ج.۲. قرآن و نقد غربی ج. ۳. اسلام و دیالوگ اسلام و مسیحیت ج. ۴. مسیحیان و دنیای عرب ج. ۵. فلسطین و عربیت

–          پژوهش‌هایی در باب اندیشه‌ی مسیحی و اسلام در دوران مدرن و در دوره‌ی معاصر (بیروت: دانشگاه لبنان؛ ۱۹۷۷)

–          آیا محمد پیامبر است؟ دانشکده‌ی الهیات دانشگاه کاتولیک لوون (لوون- لانوو: ۱۹۷۵)

–          اسلام و مسیحیت در گفت‌وگو (پاریس: سرف؛ ۱۹۸۲)

–          پنج‌گانه‌ی انطاکی (۷ جلد در ۵ مجلد) (بیروت: سناکل لبنانی؛ ۱۹۸۴) ج. ۱. مارونی‌ها در میانه‌ی شرق سوری و غرب لاتین. ج. ۲. لبنان در میانه‌ی اسلام و فرانسه و عربیت ج. ۳. انسان‌ها و نهادها عادت و رسوم، امثال و حکم، دستور غذا و تصنیف‌ها ج. ۴. فهرست لبنان ج. ۵. کتاب ساعات و ترنمات ج. ۶ کتاب نان و شراب ج. ۷ کتاب تصاویر

–          اسلام و اندیشه‌ی مسیحی  (بیروت: دانشگاه بیروت؛ ۱۹۸۶)

–          حجله‌ی قلب: رویکردهای معنوی و پرسش‌هایی از شرق سریانی (پاریس: کاریسکریپت؛ ۱۹۹۳)

–          مسأله‌ی قدس؛ (ترجمه‌ی مهاه فرح الخوری به عربی) (بیروت: المرکز؛ ۱۹۹۶)

منابع:

– مدخل یواکیم مبارک در ویکی پدیا
– النهار؛ ۱۹۷۴: (به نقل از: موسوعه الامام الصدر؛ صص ۳۹۵-۴۰۰)
– یومیات (۱۹۶۵) الامام الصدر 

[i]  متن گزارش ساواک به نقل از کتاب لبنان به روایت شهید چمران چنین است:

وزارت امورخارجه

سازمان اطلاعات و امنیت کشور

«… گزارش رسیده از سفارت شاهنشاهی ایران در بیروت حاکی است در مقاله ای که به قلم «کشیش یواکیم مبارک» در روزنامه‌ی النهار انتشار یافته، متذکر شده که لبنان به منظور حفظ جنبه‌ی عربی خود نیازمند به یک نهضت عمیق اسلامی است که فعلاً سید موسی صدر رهبر شیعیان لبنان آن‌را پایه گذاری کرده است.

فتوکپی گزارش سفارت شاهنشاهی در این خصوص جهت استحضار به پیوست ارسال می گردد .

از طرف وزیر امورخارجه

سفارت شاهنشاهی ایران بیروت

وزارت امورخارجه

روزنامه‌ی النهار چاپ بیروت در شماره‌ی مورخ ۲۳/۹/۵۳ خود طی مقاله‌ای به قلم «کشیش یواکیم مبارک» می‌نویسد : «استقلال لبنان نخست به وسیله‌ی نهضت دروزی‌ها به رهبری شیخ فخرالدین در قرن هجدهم به وجود آمد؛ و سپس مارونی‌ها به اتکاء تمدن غرب آن‌ را سر و سامان دادند؛ و برای آن‌که استقلال لبنان جنبه‌ی عربی خود را نیز نگاه دارد، نیازمند به یک نهضت عمیق اسلامی بود که سید موسی صدر رهبر شیعیان لبنان آن‌ را پایه گذاری کرده است .

النهار می‌افزاید: «نهضتی که صدر به عهده گرفته، باید از همه‌ی جوانب انسانی و اجتماعی آن و تأثیری که در محافل عرب و جهانی به جای خواهد گذاشت، بررسی شود؛ زیرا این نهضت به هیچ وجه نمی‌تواند جنبه‌ی یک فعالیت محلی معین و یا رنگ تعصبات طایفه‌ای و مذهبی داشته باشد. همچنین، نمی‌توان گفت که این نهضت بر اثر تحریکات خارجی جهت تأمین منافع بیگانگان است.»

النهار اضافه می‌کند: «البته هیچکس منکر نیست که سید موسی صدر شیعه است؛ و فعالیت خود را به منظور رسیدگی به حقوق شیعیان این کشور آغاز کرد؛ ولی این فعالیت اکنون دارای دورنمای والاتری است. مخصوصاً که هدف‌اش رسیدگی به حقوق عموم طبقات محروم این کشور است؛ و نباید فراموش کرد که شیعیان در اسلام همواره یک طبقه‌ی روشنفکر و خواهان عدالت بوده اند؛ و در این راه جانبازی‌ها نموده؛ و قربانیان زیاد داده‌اند. به همین جهت نیز صلاح لبنانیان در آن است همان طوری که در دوران‌های گذشته‌ی تاریخ برای نهضت مارونی‌ها و دروزی‌ها اهمیت قائل شده و جنبه‌های آزادی‌خواهانه و انسانی این نهضت‌ها را در نظر گرفتند، اکنون نیز نهضت موسی صدر را پرو بال دهند، مخصوصاً که این نهضت با انقلاب فلسطین پیوند و هماهنگی دارد.

سفیر شاهنشاه آریامهر – منصور قدر

منبع: سایت مؤسسه‌ی امام صدر 

به اشتراک بگذارید
  • Facebook
  • Yahoo! Buzz
  • Twitter
  • Google Bookmarks

 Leave a Reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

(الزامی)

(الزامی)